آریانا (Ariana، لاتین‌شدهٔ واژهٔ یونانی Αρειανή آریانِه یا آریانی Arianē) نامی‌است که برخی از تاریخ‌دانان و جغرافی‌دانان یونانی سرزمین‌های شرقی را که در همسایگی هند قرار داشتند و در طول تاریخ بدست پارس‌ها، مقدونی‌ها و بعدها بخشی از آن بدست هندی‌ها افتاده بودند، می‌نامیدند.

برای نخستین بار اراتستن جغرافی‌دان یونانی واژهٔ آریانا را یک محدوهٔ جغرافیایی تعریف کرد و بعدها نویسندگانی چون ائلیانوس اصطلاح هندیان آریانائی را بکار بردند.

طبق تعریف اراتستن، آریانا خط مرزی دربرگیرندهٔ رود سند در شرق، آب‌های آزاد (دریای عمان و اقیانوس هند) در جنوب، سرزمین‌های میان کارامانیا و دروازهٔ کاسپی‌ها در غرب و کوه‌های تاوروس در شمال بوده است. حتی استرابون تاریخ‌دان یونانی از این محدوهٔ جغرافیایی بعنوان یک کشور واحد یاد کرده است.

این سرزمین گسترده تمامی سرزمین‌های مشرقی ماد، پارس و قسمت‌های جنوبی رشته‌کوه‌هایی که تا بیابان‌های گدروزی و کرمانیا امتداد دارند دربر می‌گرفته. بنابراین استان‌های کرمانیا، گدروزی، زرنگ، رخج، هریوا، پارپامیز جزئی از آریانا بودند. همچنین باختر نیز جزئی از آریانا محسوب می‌شده و آپولودوروس آرتمیتا از باختر بعنوان زیور آریانا به‌طور کل یاد کرده است. (جزئیات بیشتر در استرابون 15.2.1-9 موجود است.)

دانشنامه ایرانیکا بکار بردن واژهٔ آریانا توسط اراتستن و دیگر جغرافی‌دانان یونانی را یک اشتباه می‌پندارد. این دانشنامه دلیل اشتباه بودن آن را اولا از یک قوم نبودن تمامی باشندگان این سرزمین‌ها می‌داند و دوما اینکه واژهٔ آریان در اصل جنبهٔ قومی و بعدها سیاسی داشته که بشکل امپراتوری ایران ظهور کرده و بنابراین آریانا باید قوم‌های دیگر ایرانی نظیر مادها، پارس‌ها و سغدی‌ها را نیز شامل می‌شده است.

واژهٔ یونانی آریانا برگرفته از واژهٔ پارسی باستانی -آریانا (Āryana-) است (از اوستایی -ائیرییانا (Airiiana-) بویژه در ائیرییانَم وَئِجو (Airiianəm vaēǰō)، نام سرزمین مادری ایرانیان که جای آن نامعلوم است.)

 

 منبع