ایران شکوه از یاد رفته

دولت قاجار که به قصد تصرف مرو و مطیع ‌ساختن ترکمن‌های ایل تکه جنگ را آغاز کرده کرده بود هزاران سرباز خود را در صحنه جنگ و در بر اثر کم‌آبی در صحرا از دست می‌دهد و ایلات ترکمن نیز با نابودی تعدادی از قلعه‌های محل زندگی خود در نقاط مختلف پراکنده می‌شوند.

ایل قدیمی سالر نیز که بسیاری از افراد خود را در یورش عباس میرزا در در ۱۲۴۸ از دست داده بود در ابتدا به سپاه ایرانیان وعده همکاری داده و بعد در صحرای بی‌آب و علف آنان را تنها گذاشته بود با انتقام جویی سپاه ایرانی و حمله آنان به روستاهای خود روبرو شده و یک گام به مرز نابودی نزدیک‌تر می‌شود[۱].

خان‌نشین خیوه نیز که پس از شکست سپاه روس قوای خود را وارد صحنه نبرد کرده بود ۱۱ سال بعد به تصرف روسیه درآمده و تمامی نواحی ترکمن‌نشین شمال خراسان از رود تجن تا دریای خزر نیز تا سال ۱۲۹۸ ضمیمه خاک امپراتوری روسیه می‌شود.

زمینه
در سال ۱۲۶۵ امیر کبیر صدراعظم ایران با ترکمانان ایل سالر و یموت ساکن مرو به توافق رسیده و در مقابل پذیرش حاکمیت ایران از سوی آن‌ها مسئولیت آرامش و امنیت مرو را به آنان می‌سپرد[۲].

اما پس از آن مسئله دریافت خراج مجددا موجب درگیری ترکمن‌ها و ازبک‌های منطقه با دولت ایران می‌شود. در پائیز ۱۲۷۴ نیز شاهزاده مراد میرزا حسام السلطنه حاکم خراسان هشتاد نفر از سران ترکمن‌ها (از جمله ۲۴ نفر از سران ایل تکه)[۳] را به مشهد دعوت کرده و همگی آنان را اسیر و زندانی می‌کند. این عمل در شعله ور شدن جنگ مرو تأثیر می‌گذارد.[۴]

 جنگ
اولین برخورد بزرگ از ۱۵ تا ۲۷ تیرماه ۱۲۷۶ پس از استقرار قوای ایران در ناحیه سرخس به فرماندهی فریدون‌میرزا و حشمت‌الدوله آغاز می‌شود. تهاجم قشون ۴۰ هزار نفری فریدون‌میرزا در حوضه غربی رود تجن ناکام مانده و اردوی حشمت‌الدوله نیز با پیشرفت ترکمن‌ها به حوالی سرخس و شمال قوچان و با از دست دادن ۲۵۰۰ نفر به قوچان عقب نشینی می‌کنند.

اما ۳ روز بعد اردوی حشمت‌الدوله با کمک سواران چریک خود که به عشق‌آباد (روستایی در غرب بجنورد) عقب نشینی کرده بود، تهاجمات شدیدی را به دستجات پراکنده ترکمن و خیوه‌ای که عازم مشهد بودند، ترتیب می‌دهند. در مقابل خان خیوه سپاهی کمکی از دولت بخارا گرفته و به همراه عده‌ای از افغان‌‌ها به منطقه اعزام می‌کند.

در ابتدای مرداد ماه نیروهای ایرانی در ناحیه سرخس به ۵۵ هزار نفر رسیده و قوای ترکمن و متحدان آنان نیز که در مرو مستقر بودند در مجموع از ۶۰ هزار نفر تشکیل می‌شدند. در ۲۲ مرداد نیروهای ایرانی به قصد فتح مرو حرکت کرده و در ۲۳ مرداد قوای کمکی قوام‌الدوله نیز از قوچان به کمک آن‌ها می‌شتابند. اما در صحنه نبرد شکست خورده و در ۲۷ مرداد تمامی سلاح‌های گرم اردوی حشمت‌الدوله به دست ترکمن‌ها افتاده و اردوی قوام‌الدوله نیز اسیر ترکمن‌ها می‌شوند.

قوای شکست خورده ایرانی که جمعاً به ۲۰ هزار نفر خود را به سرخس می‌رسانند و فرماندهان لشکر نیز برای جلوگیری از حمله ترکمن‌ها و گرفتار شدن در صحرا مجدداً وارد جنگ می‌شوند، سپاه ایران که در این هنگام در معرض شبیخون‌های پیاپی دشمن قرار داشت با رسیدن فوج پنجم و ششم تبریز به منطقه حملات متقابلی را به ترکمن‌ها ترتیب داده و میدان کنترل جنگ را به دست می‌آورند. در نهایت پس از کشته شدن هزاران سرباز و ۱۴ ماه جنگ سپاه ایران با ۸ هزار نفر خود را به مشهد می‌رسانند.[۵]